МСУ доби јубилејна плакета за успешното партнерство со Високата школа за телекомуникации и пошти во Софија
14 септември 2026
Психологијата во училиштата: превенција пред интервенција-Изабела Гао
од Студентски блог – студентски размислувања
Дали треба да чекаме детето да покаже дека има проблем за системот да го забележи?
Во јавноста сè почесто зборуваме за врсничко насилство, сајбер-булинг, анксиозност, депресивност, социјална изолација, зависности, агресивно и ризично однесување кај младите. Кога ќе се случи сериозен инцидент, особено кога во него се вклучени деца или адолесценти, речиси неизбежно ги поставуваме истите прашања: Каде биле родителите? Каде биле наставниците? Дали психологот забележал нешто? Зошто училиштето или друга институција не реагирале порано?
Овие прашања се оправдани. Но најчесто ги поставуваме откако нешто веќе се случило. Токму затоа сметам дека е време да поставиме едно поинакво и, можеби, потешко прашање: Зошто психологијата во нашиот образовен систем сè уште ја поврзуваме првенствено со интервенција кога проблемот веќе постои, наместо да ја препознаеме како знаење кое може да придонесе проблемот порано да се препознае, а дел од ризиците и да се превенираат?
Како студент по психологија, сметам дека треба сериозно да се разгледа воведувањето на континуирано психолошко образование од прво одделение до крајот на средното образование, со содржини внимателно приспособени на возраста и развојните способности на учениците. Не како привремен проект по некој трагичен настан. Не како уште една административна обврска. Туку како долгорочна инвестиција во создавање психолошки писмени генерации.
Кога системот го забележува само видливиот проблем
Замислете ученик кој редовно доаѓа на училиште. Има добри оценки, не е агресивен, не ја нарушува наставата и не покажува нагла промена во однесувањето. За системот, најверојатно, тоа е дете кое „нема проблем“.
Но дали навистина го знаеме тоа? Што ако тоа дете живее во конфликтна семејна средина? Што ако доживува насилство или занемарување? Што ако е жртва на врсничко или дигитално насилство кое вешто го крие? Што ако чувствува страв, анксиозност, срам или осаменост, но никогаш не научило како да го именува она што го чувствува? Како ќе го препознаеме?
Често очекуваме наставникот да забележи промена во однесувањето. Наставникот несомнено има значајна улога и понекогаш токму тој прв забележува дека нешто се случува со ученикот. Но наставникот не е психолог. А уште поважно е прашањето: што ако нема видлива промена?
Ако детето е повлечено од првиот училиштен ден, нема претходно однесување со кое ќе го споредиме. Ако има одличен успех, можеби никој нема да претпостави дека психолошки страда. Некои деца ја покажуваат својата тешкотија преку агресивност, пад во успехот или промена во однесувањето. Други учат да страдаат тивко. Затоа превенцијата мора да започне од една едноставна, но важна претпоставка: Отсуството на видлив симптом не значи отсуство на проблем.
Не е доволно училиштето само да има психолог
Постоењето на училиштен психолог е неопходно. Но постои суштинска разлика помеѓу училиште кое има психолог и училиште во кое психологијата е присутна во секојдневниот живот на учениците. Ако детето го запознае психологот вистински дури кога ќе се појави проблем, лесно може да се создаде претстава дека кај психолог се оди само кога „нешто не е во ред“.
Токму тоа би го променила. Психологот треба да има можност за континуиран и развојно соодветен контакт со учениците преку психоедукација, групни активности, превентивни програми и, кога постои потреба, индивидуална работа. Детето треба да го познава психологот пред да му затреба психолог. Таквиот контакт може да создава доверба, да ја намалува стигмата и да ја зголеми веројатноста ученикот порано да побара помош. Но сметам дека ни тоа не е доволно.
Психологија уште од прво одделение
Психолошката писменост, според мене, треба да стане дел од образованието. Тоа не значи шестгодишни и седумгодишни деца да учат клиничка психопатологија, дијагностички критериуми или сложена терминологија. Таквиот пристап би бил развојно несоодветен.
Предлагам воведување задолжителен — или, како почетен модел, внимателно структуриран изборен — предмет од областа на „Психолошка писменост и ментално здравје“, чија содржина би се развивала заедно со возраста на детето. Во првите одделенија учениците би учеле да ги препознаваат и именуваат основните емоции; да разберат што се лични граници; дека имаат право да кажат „не“; да разликуваат безбедна од небезбедна ситуација; да знаат кому можат да му се обратат кога нешто ги плаши и што да направат кога гледаат дека друго дете е повредувано.
Седумгодишно дете не мора да ја знае дефиницијата за емоционална регулација за да научи како да се справува со лутината. Не мора да ја дефинира емпатијата за да научи да го препознае чувството на другиот. И не мора да познава клиничка терминологија за да научи да каже: „Ова ме плаши.“ „Не сакам ова да ми го прават.“ „Не се чувствувам безбедно.“ „Ми треба помош.“
Како што расте детето, со него треба да расте и психологијата што ја изучува. Во повисоките одделенија може да се изучуваат врсничко насилство и сајбер-булинг, самодоверба, притисок од врсниците, разрешување конфликти, влијанието на социјалните мрежи, телесната слика, здравите и нездравите односи, емоционалната манипулација и личните граници.
Во средното образование содржините може постепено да вклучуваат основни знаења за анксиозност, депресивни симптоми, траума, зависности, нарушувања во исхраната, ризично однесување и други психолошки тешкотии. Тогаш внимателно може да се воведуваат и основни концепти од психопатологијата. Но границата мора да биде јасна: целта не е учениците да се дијагностицираат себеси или своите врсници. Целта е да научат кога нешто не треба да се игнорира и кога е потребна професионална помош.
Како да пријавиш нешто што никој не те научил да го препознаеш?
На учениците им велиме: „Пријавете го насилството.“ Но дали сме сигурни дека секое дете знае што сè претставува насилство? Му велиме на младиот човек: „Ако имаш проблем, побарај помош.“ Но дали претходно сме го научиле како да препознае дека му е потребна помош?
Зборуваме за токсични односи. Но дали младите систематски учат што претставуваат контрола, манипулација, принуда и нарушување на личните граници? Им велиме: „Не молчи.“ Но пред тоа мора да се запрашаме: Дали сме му дале зборови со кои може да зборува?
Не можеме да очекуваме од детето да ни објасни нешто што никогаш не сме го научиле да го препознае. И токму тука ја гледам една од најголемите превентивни вредности на психологијата во образованието: да го скрати растојанието помеѓу моментот кога започнува проблемот и моментот кога некој ќе го препознае и ќе побара помош.
Го учиме детето за телото – а умот како да е туѓо тело
Во текот на образованието учиме за човечкото тело — за срцето, белите дробови, крвотокот, нервниот систем, исхраната и физичкото здравје. Учиме како функционира телото, како да го чуваме и како да препознаеме кога нешто со него не е во ред. И тоа е неопходно.
Но за сопствените мисли, емоции, стравови, психолошки реакции и ментално здравје често учиме многу помалку и многу подоцна. Како умот да е некое туѓо тело што не ни припаѓа и за кое ќе почнеме да учиме дури тогаш кога ќе почне да боли.
А токму преку умот го доживуваме и телото и светот. Со него чувствуваме, избираме, сакаме, се плашиме, создаваме односи, носиме одлуки и му даваме значење на она што ни се случува. Тука гледам еден од најголемите парадокси на образованието: Го учиме детето за органите што го одржуваат во живот, но многу помалку го учиме за умот преку кој тој живот ќе го доживува.
Го учиме како работи срцето, но не секогаш што да прави кога стравот му го забрзува тоа срце. Го учиме како да ја препознае физичката повреда, но многу помалку како да ја препознае психолошката. Го учиме дека болката во телото е сигнал дека треба да побара помош, но многу поретко дека и болката што никој не може да ја види заслужува внимание.
Телото нè носи низ животот, но умот е тој преку кој го живееме животот. Ако детето го образуваме за едното, а го оставиме само да го открива другото, тогаш неговото образование останува нецелосно. Умот не е туѓо тело. Менталното здравје не е додаток на здравјето.
Психологијата е образование за живот
Воведувањето психологија во училиштата не треба да го гледаме само како превенција на психолошки нарушувања. Нејзината вредност е многу поширока. Психолошкото образование може да придонесе за развивање емоционална писменост, емпатија, саморегулација, комуникациски способности, критичко размислување, здрави односи и почитување на различностите.
Замислете генерација која од најрана возраст учи да ги именува сопствените емоции; подоцна да разрешува конфликти без насилство; да препознава булинг и притисок од врсниците; во адолесценцијата да разбира што се здрави граници и манипулација; а пред полнолетството да знае дека психолошкото страдање не е срам и дека постои професионална помош.
Дали таквата генерација ќе создаде општество без насилство и психолошки проблеми? Секако дека не. Такво тврдење не би било ниту научно оправдано ниту професионално одговорно. Насилството, психолошките нарушувања и другите општествени проблеми се сложени феномени со повеќе причини.
Но психолошкото образование може да создаде генерација која порано препознава, порано зборува и порано бара помош. А токму тоа е суштината на превенцијата.
Од култура на реакција кон култура на превенција
Во психологијата е познат феноменот на дифузија на одговорноста — во одредени ситуации, кога одговорноста е распределена меѓу повеќе луѓе, индивидуалното чувство на обврска за реакција може да се намали. Вреди критички да се запрашаме дали слична логика понекогаш може да се појави и во институционален контекст.
Наставникот очекува стручната служба да препознае. Родителот очекува училиштето да забележи. Училиштето можеби нема доволно информации. Една институција очекува постапување од друга. Тогаш може да настане опасен парадокс: сите да имаат одредена надлежност, а детето сепак да остане незабележано.
Решението не го гледам во едноставно барање виновник. Не е реално да очекуваме психологот, наставникот, родителот или која било институција да ја предвиди секоја криза и да спречи секоја трагедија. Но исто толку погрешно би било да прифатиме дека ништо не може да се промени.
Критиката на системот не мора да значи напад врз луѓето што работат во него. Напротив, конструктивната критика треба да го постави прашањето што можеме да направиме подобро пред да биде потребна интервенција.
Што би променила?
Би започнала од образованието. Би вовела континуирана и развојно приспособена психолошка едукација од прво одделение до завршувањето на средното образование. Би ја зајакнала превентивната улога на училишниот психолог и неговиот непосреден контакт со учениците.
Би создала простор психологот да работи и со децата кои немаат видлив проблем, наместо вниманието да биде насочено претежно кон оние кај кои тешкотијата веќе се манифестирала. Би ги едуцирала наставниците за препознавање предупредувачки знаци, но без од нив да бараме да ја преземат професионалната улога на психологот.
Би ја зајакнала соработката меѓу училиштето, семејството, психолошката, здравствената и социјалната заштита кога постои ризик за добросостојбата на детето. Но, пред сè, би се обидела да ја променам претставата дека психологијата ни е потребна само кога нешто веќе не е во ред.
Зошто психологијата ја откриваме толку доцна?
Како студент по психологија, учам за развојот на човекот, емоциите, мотивацијата, менталното здравје, однесувањето и односите меѓу луѓето. Колку повеќе учам, толку почесто си поставувам едно едноставно прашање: Зошто некои од најосновните знаења за нас самите ги добиваме толку доцна?
Не секое дете ќе стане психолог. Но секое дете ќе стане возрасен човек. Ќе сака и ќе биде сакано. Ќе се плаши. Ќе доживува загуби, конфликти, разочарувања и стрес. Ќе гради односи. Можеби ќе стане родител. Ќе сретне луѓе кои страдаат. А можеби во одреден период од животот и самото ќе има потреба од психолошка поддршка.
Затоа психологијата не е знаење резервирано само за идните психолози. Психологијата е знаење за животот.
Не тврдам дека воведувањето еден предмет ќе го спречи секој случај на насилство, булинг, зависност или психолошка криза. Комплексните проблеми немаат едноставни решенија. Но токму затоа ни се потребни повеќе нивоа на превенција. А едно од нив, според мене, мора да биде психолошки образовано дете.
Дете кое има зборови за она што го чувствува. Дете кое знае што се лични граници. Дете кое препознава кога нешто не е во ред. Дете кое знае дека не мора да молчи. Дете кое знае кому да му се обрати. И дете кое, кога ќе види дека страда некој друг, нема да научи дека најбезбедниот избор е да погледне настрана.
Не треба да чекаме детето да стане „случај“ за психологијата да стане важна. Психологијата треба да биде таму многу порано — во училницата, уште од прво одделение.
Од прво одделение го учиме детето за светот во кој ќе живее. Време е да го научиме и за умот преку кој ќе го доживува тој свет. Можеме да му дадеме знаење за илјада нешта, но ако не го научиме да се разбере себеси, да го препознае страдањето, да го разбере другиот и да побара помош кога му е потребна, сме пропуштиле да го научиме нешто суштинско за самиот живот.
Промената нема да се случи преку ноќ. Но некаде мора да започне. Јас би започнала од образованието. Од психологијата. И од првото одделение.
Затоа што превенцијата не започнува кога детето конечно ќе каже: „Имам проблем.“ Превенцијата започнува многу порано — кога ќе го научиме да препознае што му се случува, да има зборови за тоа и да знае дека некој ќе го слушне.
Затоа што умот не е туѓо тело. Тој е местото од кое започнува нашиот свет.
Пишува Изабела Гао
студент на Факултетот за психологија
Меѓународен Славјански Универзитет
Рубриката студентски блог е иницијатива на Здружението на студенти на Меѓународен Славјански Универзитет. Сите студенти при МСУ кои сакаат своето мислење да го изразат преку кратки есеи, можат својот пишан збор да го испратат на blog@msu.edu.mk.
*Сите испратени дела ќе бидат прегледувани од наш стручен кадар. Прифатените дела ќе бидат објавени на нашата официјална страна.
