Кога AI станува психолог, пријател и огледало

 од Студентски блог – студентски размислувања

Пишува: Викторија Јовановска, студент постдипломски студии, на Клиничка и советодавна психологија

Емоционална зависност? Што е тоа? И што навистина знаеме за разговорите со вештачката интелигенција?

Замислете си ја оваа ситуација: 23:54 часот е. Утре во 9:00 часот имате колоквиум. Се чувствувате виновно зашто доцна почнавте да учите, а материјалот и не изгледа толку тежок за учење. Станувате малку повеќе анксиозни, а на TikTok сте изгледале 50 видеа место да го задржите вниманието на книгата. Во обид да не се чувствувате толку сами во оваа „безизлезна“ ситуација, му пишувате на колегата:

„Брат, готово е, паднав јас“.Колегата не ви враќа на пораката. Веќе научил и легнал да спие.

Тогаш го отворате ChatGPT. Материјалот е премногу едноставен за да ви помогне да го разберете, но едноставно немате време да научите. Тогаш, во потрага по утеха, му пишувате:

„Утре имам колоквиум и не научив доволно, сега се чувствувам анксиозно. Помогни ми да се чувствувам подобро.“ и добивате одговор. Не ве осудува, не вели „а бе ајде не драматизирај, ќе препишиш“, не ве остава на „seen“, туку само одговара. И токму тука се појавува едно интересно прашање:
Што се случува со човекот кога во момент на потреба од соговорник е достапна „машина“?

Разговорот со AI денес не е само : „Напиши ми мејл до професорот“, туку луѓето го користат за планирање, носење клучни одлуки, совети за здравје и се почесто за менталното здравје. И овие не се само генерални впечатоци на општеството.

Во 2026 година, American Psychological Association (APA) спроведе анкета меѓу повеќе од 1.200 лиценцирани психолози во САД кои директно работат со пациенти (https://www.apa.org/pubs/reports/chatbots-mental-health-2026) . Дури 77% од психолозите изјавиле дека разговарале со пациенти кои користеле AI за поддршка, барање информации или како соговорник. Дополнително, 35% изјавиле дека нивни пациенти го користеле AI како дополнителен извор на поддршка сличен на професионалец за ментално здравје, а 39% имале пациенти кои користеле AI за самодијагностицирање.

Не е тешко да се разбере зошто процентите се вакви какви што се. AI е достапен 24/7 и е најслично нешто до ваш личен асистент. Значи, го имате само за вас. За многу луѓе, тоа е баш привлечна комбинација: достапност + брз одговор + анонимност. Но, во психологијата, како и секогаш, има едно „ама“. Тоа што AI може моментално да не смири, не значи дека ве разбира. AI може да произведе одговор кој звучи емпатично, што не е исто со човечкото расудување и клиничко разбирање. APA во истото истражување предупредува дека AI може да звучи многу сигурно дури и кога информацијата е неточна.

Сепак, тоа не значи дека корисникот не може да почувствува вистинска поддршка. Според истото истражување, меѓу психолозите чии пациенти развиле некаков однос со chatbot, 68% забележале дека клиентите се чувствувале поддржано или валидирано преку тие разговори. Тука настанува интересна сива зона: Зошто AI може да ви создаде чувство дека сте разбрани, иако знаете дека не разговарате со човек? А што ако AI премногу се согласува со вас?

Еден од ризиците за кои се почесто се зборува е таканаречената „sycophancy trap“ – тенденцијата AI да биде премногу согласен и потврдувачки кон корисникот. Замислете како му пишувате:

            „Мислам дека колегите ме мразат затоа што никој не ми одговори во групниот чат, како да препознаам кој ми е вистински пријател?“.

Човечки одговор на тоа, најверојатно, би бил: „Почекај, можеби се зафатени. Јави му се на некој ако ти е итно“. AI може да даде преемпатичен одговор кој ја засилува интерпретацијата. Во психологијата, валидирањето не значи автоматско потврдување на секоја интерпретација на клиентот, туку вклучува поттикнување за преиспитување на мислите и претпоставките. APA токму ова го идентификува како причина за загриженост: chatbot-овите можат да ги зајакнат когнитивните дисторзии. Во истата нивната анкета, 36% од психолозите забележале или слушнале за одредено ниво на зависност од chatbot, а 15% за искуства поврзани со искривено размислување или делузивни содржини. Значи дека, добар психолог/терапевт не е еднакво на пријатен соговорник. Но, да не бидеме толку песимистички настроени кон овој нов начин на живот, научната литература покажува дека AI не е бескорисен во овој поглед.

Голема мета-анализа објавена во npj Digital Medicine во 2026 година анализирала 48 рандомизирани контролирани студии со 28.071 учесник. Авторите пронашле мали до умерени, но статистички значајни ефекти на агентите за разговор и асистенција (conversational agents) врз симптомите на депресија, анксиозност и стрес (https://www.nature.com/articles/s41746-026-02820-1) . Но, тоа не значи дека ChatGPT може да искорени депресија.

Друга систематска анализа од 2026 година Yip и соработници (https://www.nature.com/articles/s41746-026-02744-w) , која разгледувала 16 рандомизирани контролирани студии за AI-базирана когнитивно-бихејвиорална терапија, покажала многу повнимателна слика. Авторите заклучуваат дека доказите се уште се прелиминарни и дека се потребни поквалитетни истражувања.

Важно е „помошта“ да не премине во замена за вашето сопствено размислување. Ако AI секогаш ја формулира мислата, аргументот или заклучокот за вас, точно е дека ви се олеснила задачата. Но сте ја изгубиле можноста да ја вежбате вашата когнитивна вештина. Во APA истражувањето, 83% од психолозите сметале дека користењето AI за извршување задачи може да доведе до намалување на критичкото размислување.

А дали можете да станете зависни од разговорот? Време е да се запознаеме со емоционалната зависност во овој контекст. Станува збор за ситуација во која човекот прекумерно почнува да се потпира на одреден извор на емоционална поддршка или утеха, до степен до кој неговото отсуство создава непријатност, во овој случај AI. Изгледа привлечно кога некој одговара на секоја порака, кога нема „awkward silence“, нема „seen“, не спие никогаш. Овој однос е екстремно достапен. Според APA, 55% од анкетираните психолози сметаат дека chatbot-овите потенцијално можат да ја намалат осаменоста, но дури 93% се загрижени дека користењето AI како форма на придружник може негативно да влијае врз социјалната ангажираност.

Па, како може нешто што ве прави да се чувствувате помалку осамено, потенцијално да влијае врз начинот на кој се поврзувате со луѓето? Дали треба, во тој случај, да престанете? Претерано користење и непостоечко користење се црно и бело. Можеби вистинскиот одговор се крие некаде помеѓу. Истражете ја палетата. Како и за што го користите се прашањата за чии одговори вреди да се размисли и да се стави на вага што губите, а што добивате.

Кога играте игра, привлечно изгледа првото место, нели? Ако го дадете телефонот на друг кој е повешт да ви направи highscore или да ја победи партијата место вас, точно е дека сте победиле или барем заштедиле на сопственото време. Но, по која цена?

Рубриката студентски блог е иницијатива на Здружението на студенти на Меѓународен Славјански Универзитет. Сите студенти при МСУ кои сакаат своето мислење да го изразат преку кратки есеи, можат својот пишан збор да го испратат на blog@msu.edu.mk.

*Сите испратени дела ќе бидат прегледувани од наш стручен кадар. Прифатените дела ќе бидат објавени на нашата официјална страна.