Да го изучуваш човекот, а да се сретнеш со себе: психологијата како пат од знаење кон самоспознавање

 од Студентски блог – студентски размислувања

Пишува: Зорица Бошева, студент на Психологија

Постои еден тивок парадокс во изучувањето на психологијата: на почетокот веруваме дека учиме како да ги разбереме другите, а некаде по пат сфаќаме дека започнуваме да се среќаваме со самите себе. Книгите, теориите, истражувањата и концептите постепено престануваат да бидат само академско знаење. Тие стануваат еден вид огледало низ кое човекот почнува поинаку да го набљудува и сопствениот внатрешен свет.

Да се изучува човекот значи да се прифати неговата сложеност. Човекот не е само збир од симптоми, карактеристики, однесувања или резултати на психолошки тестови. Тој е истовремено историја, тело, сеќавање, односи, потреби, стравови, желби, избори и значења. Затоа психологијата, и покрај својата научна потреба за систематичност и објективност, постојано се соочува со едно суштинско прашање: како да го разбереме човекот, а притоа да не го сведеме на она што можеме да го измериме?

Токму тука започнува важноста на погледот без предрасуди.

Да го гледаш човекот без предрасуди не значи да немаш ставови, искуства или знаење. Значи да бидеш свесен дека твоето знаење никогаш не е целосната приказна за другиот. Психологот може да знае многу за одредено однесување, за одбранбени механизми, за развојот, за траумата или за различните психопатолошки состојби, но ниту една теорија не може целосно да го замени живото човечко искуство.

Предрасудата често се појавува токму тогаш кога премногу брзо веруваме дека веќе знаеме кој е другиот.

„Тој е затворен.“

„Таа е премногу чувствителна.“

„Овој човек е манипулативен.“

„Тој нема мотивација.“

„Таа е анксиозна.“

На прв поглед, овие реченици изгледаат како обиди за разбирање. Но понекогаш тие се само брзи заклучоци со кои сложениот човек го претвораме во едноставна категорија. Психолошкото гледање бара нешто потешко: да останеме љубопитни и таму каде што мислиме дека веќе имаме одговор. Да се прашаме: Што се случува со овој човек? Што му значи неговото однесување? Од каде доаѓа? Што се обидува да зачува, да избегне, да добие или да изрази? Како го доживува светот од својата перспектива?

Во тој момент човекот престанува да биде „случај“ и повторно станува човек. Ова е особено важно за студентот по психологија. Со текот на образованието добиваме јазик со кој можеме да го опишуваме човечкото однесување. Учиме концепти, класификации, дијагностички критериуми, теории на личноста, развојни модели и различни начини на психолошко проценување. Но со поголемото знаење доаѓа и поголемата одговорност: да не дозволиме знаењето да ни го одземе човекот што стои зад него.

Колку повеќе учиме, толку повеќе треба да стануваме свесни за сопствените филтри. Зашто психологот не влегува во контакт со другиот како празен лист. Со себе носи сопствено воспитување, искуства, вредности, стравови, очекувања и лична историја. Дури и кога се стреми кон објективност, тој гледа од одредена човечка позиција.

Токму затоа самоспознавањето не е одвоено од психолошкото образование. Тоа е негов важен дел. Да го изучуваш човекот значи постепено да забележуваш и како самиот ти гледаш. Што те вознемирува кај другиот? Кои однесувања ти се тешки за прифаќање? Кога чувствуваш потреба да осудиш? Кога се обидуваш премногу брзо да објасниш? Кои луѓе во тебе будат отпор, а кои сочувство?

Понекогаш токму таму се крие највредниот материјал за учење. Во Гешталт перспективата, човекот не може целосно да се разбере изолиран од неговиот контекст и односите во кои живее. Тој постои во поле, во постојан контакт со околината. Затоа, наместо само да прашаме „што му е на човекот?“, можеме да прашаме и „што се случува помеѓу човекот и неговото поле?“ Ова прашање го менува начинот на кој гледаме.

Наместо да го бараме проблемот исклучиво „во човекот“, почнуваме да ја гледаме целата слика. Неговите односи, средината, животните околности, начинот на кој научил да преживува, начинот на кој воспоставува контакт и начинот на кој се приспособува. И тогаш однесувањето кое првично ни изгледало „погрешно“ може да започне да добива поинакво значење.

Можеби она што денес го нарекуваме проблем некогаш било решение. Можеби повлеченоста некогаш била начин да се заштитиме. Можеби контролата некогаш била обид да се создаде сигурност. Можеби дистанцата некогаш била единствениот начин човекот да остане во контакт со себе.

Тоа не значи дека секое однесување треба да се оправда. Значи дека пред осудата треба да дојде разбирањето.

А можеби токму тоа е една од најубавите лекции што психологијата може да ни ги даде: да научиме да гледаме без веднаш да пресудиме. Да останеме со човекот доволно долго за да ја слушнеме неговата приказна. Да не го сведеме на една грешка. Да не го сведеме на една дијагноза. Да не го сведеме на една реакција. Да не го сведеме на она што за момент можеме да го видиме.

Затоа што човекот секогаш е повеќе од својата највидлива страна.

И можеби тука се случува најважната промена кај оној што ја изучува психологијата. Во почетокот учиме да препознаваме. Подоцна учиме да разбираме. А со времето, можеби учиме нешто уште потешко — да не брзаме да го дефинираме другиот. Психологијата тогаш престанува да биде само акумулација на знаење. Таа станува начин на гледање. Начин на кој човекот се обидува да биде научно прецизен, но и човечки присутен. Начин на кој можеме да ја почитуваме комплексноста без да се плашиме од неа. Начин на кој можеме да го гледаме другиот со љубопитност наместо со претпоставка, со разбирање наместо со осуда.

И можеби најголемиот парадокс е токму тоа што тргнуваме да го изучуваме човекот за да ги разбереме другите, а на крајот сфаќаме дека најтешкиот човек што треба да научиме да го гледаме без предрасуди сме самите ние.

Зашто самоспознавањето не започнува со тоа што ќе добиеме конечен одговор на прашањето „кој сум јас?“.

Започнува кога ќе имаме доволно храброст да се погледнеме без потреба веднаш да се осудиме, објасниме или дефинираме.

И можеби токму затоа психологијата не е само наука за човекот. Таа е покана да го гледаме човекот — другиот и себе — со малку повеќе разбирање, малку помалку предрасуди и доволно отвореност за да признаеме дека никогаш не можеме целосно да го знаеме она што се случува во еден човечки свет

Пишува:Зорица Бошева, студент на Психологија

Рубриката студентски блог е иницијатива на Здружението на студенти на Меѓународен Славјански Универзитет. Сите студенти при МСУ кои сакаат своето мислење да го изразат преку кратки есеи, можат својот пишан збор да го испратат на blog@msu.edu.mk.

*Сите испратени дела ќе бидат прегледувани од наш стручен кадар. Прифатените дела ќе бидат објавени на нашата официјална страна.